Ὀνόματα προφητῶν καὶ πόθεν εἰσὶ καὶ ποῦ ἀπέθανον καὶ πῶς καὶ ποῦ κεῖνται
Nomes dos profetas e de onde eles vêm, onde morreram e como e onde estão enterrados
Vitae prophetarum: Vidas dos profetas
A tradução em espanhol do pseudepígrafo Vitae prophetarum está no II volume, de 1983, p. 513-525, da obra de DIEZ MACHO, A.; PIÑERO, A. (eds.) Apócrifos del Antiguo Testamento I-VII. Madrid: Cristiandad, 1982-2024. A tradução, do original, é de N. Fernández Marcos.
O Vitae prophetarum é um dos poucos exemplos sobreviventes de hagiografia judaica antiga, mas a obra que temos está apenas em manuscritos cristãos. Ele narra, em
um estilo conciso e popular, os principais aspectos da vida e dos feitos de cada profeta. Em alguns casos, esses esboços biográficos são extraídos de material fornecido pelos livros bíblicos, complementados com elementos lendários. Em outros, incorporam tradições que complementam as da Bíblia, mas que encontram eco em outras obras pseudepígrafas e até mesmo na literatura rabínica. Isso é especialmente verdadeiro nas narrativas de tortura, nas quais o autor parece dar ênfase particular a esse material suplementar não encontrado na Bíblia.
Embora tenha chegado até nós em mais de quatro recensões gregas, esta coleção parece ter se originado de um único texto antigo composto em grego por um autor da Palestina. Apesar de algumas interpolações cristãs facilmente detectáveis, o material original é fundamentalmente judaico. Os estudiosos concordam neste ponto. O autor, a julgar pelo seu conhecimento de Jerusalém e da Palestina, e pelos numerosos detalhes geográficos e tradições que inclui, teria sido um judeu da Palestina no século I d.C. Apenas a vida de Jeremias, que se desenrola num contexto egípcio, provavelmente se origina em Alexandria e foi posteriormente incorporada pelo editor à coleção final.
A recensão aqui traduzida, transmitida pelo Codex Marchalianus, e aparentemente a mais antiga, consiste em vinte e três narrativas e apresenta certa semelhança formal com as coleções alfabéticas dos Apophthegmata Patrum.
Os quatro profetas maiores (Isaías, Jeremias, Ezequiel e Daniel) aparecem primeiro, com um relato consideravelmente mais longo do que os demais (a vida de Daniel, a mais longa, compreende vinte e dois versículos). Em seguida, vêm os doze profetas menores. A estes seguem-se as vidas de Natã, Aías, Joed (identificado com o profeta anônimo de 1 Reis 13), Azarias (filho de Oded; cf. 2 Crônicas 15,1-12), Zacarias (filho de Joiada; cf. 2 Crônicas 24,20-22), Elias e Eliseu.
Com exceção dos quatro primeiros, os demais contêm pouca informação além daquela indicada no título: nome, local de origem, morte e local de sepultamento (a biografia de Joel, a mais curta, consiste em apenas um versículo). Abundam nomes de lugares, muitos dos quais não foram identificados.
O título completo da coleção é “Nomes dos profetas e de onde eles vêm, onde morreram e como e onde estão enterrados” (Ὀνόματα προφητῶν καὶ πόθεν εἰσὶ καὶ ποῦ ἀπέθανον καὶ πῶς καὶ ποῦ κεῖνται).
As origens desta composição devem ser compreendidas como envolvendo várias etapas de transmissão oral antes ou por volta do século I d.C. Como consequência dessa transmissão, e a julgar pelo que ocorreu em coleções com uma pré-história semelhante, o texto foi preservado em várias recensões, sendo quatro as principais:
. A primeira é atribuída a Epifânio de Salamina e encontra-se no Codex Parisinus Graecus 1115, copiado em 1276. Está na Bibliothèque Nationale, em Paris.
. A segunda, também atribuída a Epifânio e mais curta que a primeira, encontra-se em alguns minúsculos. O Codex Coislinianus 120 ou Codex Coisl. 120, do século X, é o principal representante da recensão curta atribuída a Epifânio. Está na Bibliothèque Nationale, em Paris, e é parte do Fonds Coislin.
. Uma terceira recensão, o Codex Vindobonensis Theologicus Graecus 40, do século XIII, foi atribuída a Doroteu de Tiro ou Antioquia e sofreu diversas revisões ao longo dos séculos. Está na Biblioteca Nacional da Áustria, em Viena.
. Finalmente, a quarta, anônima, está preservada no Codex Marchalianus (Q), Codex Vaticanus Graecus 2125, do século VI d.C. Contém um texto em grande parte livre de interpolações posteriores, e é o testemunho grego mais antigo. Constitui a base da edição de C. C. Torrey. Está na Biblioteca Apostólica Vaticana, Roma.
A tradução de N. Fernández Marcos segue o texto de TORREY, C. C. The Lives of the Prophets: Greek Text and Translation. Philadelphia: SBL, 1946, mas leva em consideração as outras três recensões.
Há também versões em siríaco, armênio, etíope, latim e árabe.
Jeremias
1 Era de Anatot y murió en Tafne de Egipto, apedreado por el pueblo. 2 Está enterrado en el lugar que habitó el faraón. Los egipcios le honraron porque les había hecho mucho bien. 3 Por su súplica, las serpientes que los egipcios llaman efot* los abandonaron. 4 Y todos los fieles de Dios, hasta el día de hoy, van a orar a dicho lugar y curan las mordeduras de serpiente con polvo del lugar. 5 Mas nosotros sabemos por los hijos de Antígono y Tolomeo, que ya eran ancianos, que Alejandro de Macedonia, cuando estuvo en el sepulcro del profeta y conoció sus obras maravillosas, trasladó sus restos a Alejandría y los colocó alrededor en círculo. 6 Hizo desaparecer de la tierra la estirpe de las serpientes y, de igual forma, introdujo las serpientes llamadas argolas**, es decir, combateserpientes.
7 Este Jeremías dio un signo a los sacerdotes egipcios: «Que sus ídolos iban a conmoverse y todas sus figuras iban a derribarse cuando llegara a Egipto una virgen recién parida con un niño de apariencia divina». 8 Por eso veneran hasta ahora a una virgen y adoran a un niño colocándolo en un pesebre***. Y al rey Tolomeo, que quería saber los motivos, le dijeron que era un secreto recibido de los antepasados por medio del santo profeta. Les fue confiado a nuestros padres, y nosotros, dicen, estamos esperando el cumplimiento de su secreto.
9 Este profeta, antes de la conquista del templo, arrebató el arca de la ley con todo lo que contenía y consiguió empotrarla en piedra, mientras decía a los que estaban presentes: 10 «El Señor se ha marchado del Sinaí al cielo y vendrá de nuevo con poder y os servirá como señal de su venida cuando todos los pueblos adoren a un árbol» . 11 Y añadió: «Nadie es capaz de extraer esta arca fuera de Aarón, y ya ninguno de los sacerdotes o profetas puede extender sus tablas fuera de Moisés, el elegido de Dios».
12 En la resurrección resucitará el arca la primera, saldrá fuera de la piedra y será colocada en el monte Sinaí. Todos los santos se congregarán allí junto a ella para recibir al Señor y huyendo del enemigo que quiere acabar con ellos. 13 Hizo con el dedo el sello del nombre de Dios en la roca, y el cuño se convirtió en un grabado de hierro. Una nube cubrió el nombre, y nadie sabe el lugar ni es capaz de leerlo hasta el día de hoy e incluso hasta la consumación.
14 La roca se halla en el desierto, donde por primera vez estuvo el arca, en medio de las dos montañas en las que están enterrados Moisés y Aarón. Por la noche, una nube se vuelve como fuego conforme a la primitiva prescripción de que no faltaría de su ley la Gloria de Dios. 15 Dios concedió a Jeremías el favor de que él, en persona, diera cumplimiento a su secreto con el fin de que pudiera asociarse a Moisés. Y juntos están hasta el día de hoy.
Notas
* efot: Plural de la palabra hebrea ‘ef’a = «serpiente, víbora».
** serpientes… argolas: Todos los manuscritos añaden detrás del serpientes primero: καΐ έκ του πόταμου ωσαύτως τους κροκοδείλους = «así como los cocodrilos del río». Igualmente, detrás de combateserpientes los manuscritos añaden una nota que intenta explicar la etimología de argolas, a saber: «que trajo de Argos, en el Peloponeso; de ahí que se llamen ‘argolas’, es decir, a la derecha de Argos. Pues llaman siniestro a todo lo izquierdo». En realidad, ἀργόλαι procede de la palabra hebrea hargol = «langosta». Cuando el verdadero significado de ἀργόλαι ya no se conocía, surgiría la leyenda de que fueron importadas de Argos.
*** Estos versículos contienen, al parecer, claras alusiones cristianas: la virgen y un niño al que adoran colocándolo en un pesebre (v. 8), y “cuando todos los pu
eblos adoren a un árbol” (ξύλον = «árbol de la cruz», v. 11).
Estes, Douglas, with David M. Miller, ed., “Lives of the Prophets.” Edition 2.0. No pages. In The Online Critical Pseudepigrapha. Edited by Ian W. Scott, Ken M. Penner, and David M. Miller. Atlanta: Society of Biblical Literature, 2007.
Ὀνόματα προφητῶν καὶ πόθεν εἰσὶ καὶ ποῦ ἀπέθανον καὶ πῶς καὶ ποῦ κεῖνται.
Ἱερεμίας
1 ἦν ἐξ Ἀναθὼθ καὶ ἐν Τάφναις Αἰγύπτου λίθοις βληθεὶς ὑπὸ τοῦ λαοῦ ἀποθνήσκει. 2 κεῖται δὲ ἐν τῷ τόπῳ τῆς οἰκήσεως Φαραώ, ὅτι οἱ Αἰγύπτιοι ἐδόξασαν αὐτὸν εὐεργετηθέντες δι᾽ αὐτοῦ. 3 ηὔξατο γὰρ καὶ αἱ ἀσπίδες αὐτοὺς ἔασαν, (ἅς) καλοῦσιν οἱ Αἰγύπτιοι ἐφώθ. 4 καὶ ὅσοι εἰσὶ πιστοὶ θεοῦ ἕως σήμερον εὔχονται ἐν τῷ τόπῳ καὶ λαμβάνοντες τοῦ χοὸς τοῦ τόπου δήγματα ἀσπίδων θεραπεύουσι. 5 ἡμεῖς δὲ ἠκούσαμεν ἐκ τῶν παίδων Ἀντιγόνου καὶ Ρτολεμαίου γερόντων ἀνδρῶν, ὅτι Ἀλέξάνδρος ὁ Μακεδὼν ἐπιστὰς τῷ τόπῳ τοῦ προφήτου καὶ ἐπιγνοὺς αὐτοῦ τὰ μυστήρια εἰς Ἀλεξάνδρειαν μετέστησεν αὐτοῦ τὰ λείψανα, περιθεὶς αὐτὰ ἐνδόξως κύκλῳ· 6 καὶ ἐκωλύθη ἐκ τῆς γῆς τὸ γένος τῶν ἀσπίδων, καὶ οὕτως ἐνέβαλεν τοὺς ὄφεις τοὺς λεγομένους ἀργόλας, ὅ ἐστίν ὀφιομάχους.
7 Οὗτος ὁ Ἱερεμίας σημεῖον δέδωκε τοῖς ἱερεῦσιν Αἰγύπτου, ὅτι δεῖ σεισθῆναι τὰ εἴδωλα αὐτῶν καὶ συμπεσεῖν τὰ χειροποίητα πάντα ὅταν ἐπιβῇ ἐν Αἰγύπτῳ παρθένος λοχεύουσα σὺν βρέφει θεοειδεῖ. 8 δι᾽ ὃ καὶ ἕως νῦν τιμῶσι παρθένον λοχὸν καὶ βρέφος ἐν φάτνῃ τιθέντες προσκυνοῦσι, καὶ Πτολεμαίῳ τῷ βασιλεῖ τὴν αἰτίαν πυνθανομένῳ ἔλεγον, ὅτι πατροπαράδοτόν ἐστι μυστήριον ὑπὸ ὁσίου προφήτου, τοῖς πατρᾶσιν ἡμῶν παραδοθέν, καὶ ἐκδεχόμεθα τὸ πέρας, φησίν, τοῦ μυστηρίου αὐτοῦ.
9 Οὗτος ὁ προφήτης πρὸ τῆς ἁλώσεως τοῦ ναοῦ ἥρπαξε τὴν κιβωτὸν τοῦ νόμου καὶ τὰ ἐν αὐτῇ καὶ ἐποίησεν αὐτὰ καταποθῆναι ἐν πέτρᾳ, καὶ εἶπε τοῖς παρεστῶσιν· 10 Ἀπεδήμησεν κύριος ἐκ Σινᾶ εἰς οὐρανὸν καὶ πάλιν ἐλεύσεται ἐν δυνάμει, καὶ σημεῖον ὑμῖν ἔσται τῆς παρουσίας αὐτοῦ, ὅτε ξύλον πάντα τὰ ἔθνη προσκυνοῦσιν. 11 εἶπεν δὲ ὅτι τὴν κιβωτὸν ταύτην οὐδεὶς ἐκβάλλει εἰ μὴ Ἀαρών, καὶ τὰς ἐν αὐτῷ πλάκας οὐδεὶς ἀναπτύξει οὐκέτι ἱερέων ἢ προφητῶν εἰ μὴ Μωϋσὴς ὁ ἐκλεκτὸς τοῦ Θεοῦ. 12 καὶ ἐν τῇ ἀναστάσει πρώτη ἡ κιβωτὸς ἀναστήσεται καὶ ἐξελεύσεται ἐκ τῆς πέτρας καὶ τεθήσεται ἐν ὄρει Σινᾶ, καὶ πάντες οἱ ἅγιοι πρὸς αὐτὴν συναχθήσονται ἐκεῖ ἐκδεχόμενοι κύριον καὶ τὸν ἐχθρὸν φεύγοντες ἀνελεῖν αὐτοὺς θέλοντα.
13 Ἐν τῇ πέτρᾳ ἐσφράγισε τῷ δακτύλῳ τὸ ὄνομα τοῦ Θεοῦ καὶ γέγονεν ὁ τύπος ὡς γλυφὴ σιδήρου, καὶ νεφέλη ἐσκέπασε τὸ ὄνομα καὶ οὐδεὶς νοεῖ τὸν τόπον οὔτε ἀναγνῶναι αὐτὸν ἕως σήμερον καὶ ἕως συντελείας. 14 καὶ ἔστιν ἡ πέτρα ἐν τῇ ἐρήμῳ, ὅπου πρώτως ἡ κιβωτὸς γέγονε μεταξὺ τῶν δύο ὀρέων, ἐν οἷς κεῖνται Μωϋσὴς καὶ Ἀαρών, καὶ ἐν νυκτὶ νεφέλη ὡς πῦρ γίνεται κατὰ τὸν τύπον τὸν ἀρχαῖον, ὅτι οὐ μὴ παύσηται ἡ δόξα τοῦ θεοῦ ἐκ τοῦ νόμου αὐτοῦ. 15 καὶ ἔδωκεν ὁ θεὸς τῷ Ἱερεμίᾳ χάριν, ἵνα τὸ τέλος τοῦ μυστηρίου αὐτοῦ αὐτὸς ποιήσειεν, ἵνα γένηται συνκοινωνὸς Μωϋσέως, καὶ ὁμοῦ εἰσὶν ἕως σήμερον.
Bibliografia
ALVES, L. M. Vida dos Profetas. Artigo publicado em Círculo de Cultura Bíblica, em 05.06.2023 (online)
DIEZ MACHO, A.; PIÑERO, A. (eds.) Apócrifos del Antiguo Testamento I-VII. Madrid: Cristiandad, 1982-2024.
KAISER, U. U. Vitae Prophetarum. Das wissenschaftliche Bibellexikon im Internet (WiBiLex), 2017 (online)
Lives of the Prophets. Texto grego (de C. C. Torrey) publicado em The Online Critical Pseudepigrapha (online)
SCHERMANN, T. Prophetarum Vitae Fabulosae. Leipzig, 1907, Reprint: Berlin: Walter de Gruyter, 2010 (online)
SCHWEMER, A. M. Vitae Prophetarum. Gütersloh: Gütersloher Verlagshaus,1997.
TORREY, C. C. The Lives of the Prophets: Greek Text and Translation. Philadelphia: SBL, 1946 (online)
WIKIPEDIA, Lives of the Prophets (online)